Gerd là gì? tình trạng dịch axit dạ dày trào ngược lên thực quản gây kích ứng niêm mạc

Gerd là bệnh lý mạn tính khi dịch axit dạ dày trào ngược lên thực quản, gây kích ứng niêm mạc và các triệu chứng khó chịu. Khác với trào ngược sinh lý thoáng qua, việc lặp lại thường xuyên sẽ dẫn đến tổn thương mô và cần can thiệp y tế.

Cơ chế bệnh sinh: Tại sao axit trào ngược lên thực quản?

Gerd không phải là hiện tượng sinh lý bình thường. Nó xảy ra khi cơ thắt thực quản dưới (LES) – van ngăn cách giữa dạ dày và thực quản – suy yếu hoặc giãn ra không đúng lúc. Thay vì đóng chặt sau mỗi lần nuốt, van này mở khiến axit hydrochloric và pepsin từ dạ dày tràn ngược lên ống thực quản. Khác với dạ dày, niêm mạc thực quản không có lớp bảo vệ dày đặc chống axit. Chỉ cần tiếp xúc kéo dài, mô sẽ bị kích ứng, đỏ rát và tổn thương.

Triệu chứng thường gặp

Triệu chứng chia rõ hai nhóm tùy vị trí axit tiếp xúc. Người bệnh thường nhận biết qua các dấu hiệu sau:

• Nóng rát sau xương ức lan lên cổ họng, kèm ợ hơi, ợ chua và vị đắng miệng.
• Cảm giác thức ăn ứ đọng hoặc vướng nghẹn ở cổ, nặng hơn khi nuốt đồ đặc.
• Ho khan kéo dài, khàn giọng buổi sáng, viêm họng tái phát hoặc co thắt phế quản.
• Đau ngực âm ỉ (dễ nhầm tim mạch) và ho sặc, mất ngủ khi nằm ngửa.
  Dấu hiệu xuất hiện trên hai lần một tuần, kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Bệnh khởi phát do sự kết hợp giữa suy giảm chức năng van thực quản và các tác nhân kích thích. Nguyên nhân gốc rễ là cơ thắt thực quản dưới mất trương lực, cộng với làm rỗng dạ dày chậm khiến axit lưu giữ lâu.

Áp lực ổ bụng tăng do béo phì, mang thai hoặc ho mãn tính cũng đẩy dịch vị ngược lên. Các bệnh lý nền như thoát vị hoành làm giảm áp lực vùng nối thực quản-dạ dày.

Thói quen hút thuốc, uống rượu bia, ăn nhiều đồ chiên rán, sô-cô-la, bạc hà và cà phê làm suy yếu van cơ và kích thích niêm mạc. Một số nhóm thuốc như chẹn kênh canxi, kháng histamine, NSAIDs và thuốc chống trầm cảm cũng có thể làm giảm áp lực cơ thắt.

Biến chứng nếu để lâu ngày

Bỏ qua triệu chứng hoặc điều trị không đúng phác đồ dẫn đến tổn thương tiến triển. Viêm thực quản là hệ quả phổ biến nhất, gây xói mòn, loét và chảy máu niêm mạc. Quá trình lành vết thương lặp lại tạo mô sẹo, làm hẹp lòng thực quản, gây khó nuốt.

Nguy hiểm hơn là thực quản Barrett (thay thế tế bào lát bằng mô trụ), một tiền ung thư làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản. Dịch axit tràn vào đường hô hấp còn gây xơ hóa phổi, giãn phế quản hoặc viêm phổi hít.

Tổn thương sẽ tiến triển nặng dần nếu không kiểm soát kịp thời.

Chẩn đoán và điều trị nội khoa

Bác sĩ chẩn đoán dựa trên bệnh sử lâm sàng, xác nhận bằng nội soi dạ dày-thực quản. Trường hợp nội soi bình thường nhưng triệu chứng dai dẳng sẽ đo độ pH thực quản 24 giờ hoặc đo áp lực thực quản. Điều trị tập trung giảm axit và bảo vệ niêm mạc.

Thuốc kháng axit trung hòa nhanh, làm dịu ợ nóng tức thì. Chẹn thụ thể H2 (ranitidine, famotidine) ức chế sản sinh axit kéo dài. Thuốc ức chế bơm proton (PPI: omeprazole, esomeprazole…) là lựa chọn hàng đầu, tác động trực tiếp lên tế bào thành dạ dày để ngăn tiết axit và hỗ trợ lành niêm mạc.

PPI cần uống trước bữa ăn sáng 1 giờ, tuân thủ đúng liều và không tự ngưng thuốc.

Chế độ sinh hoạt và phẫu thuật

Kiểm soát bệnh phụ thuộc lớn vào thay đổi thói quen. Chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn no và không nằm nghỉ ngay sau ăn. Tránh ăn trước khi ngủ 3 giờ. Nâng cao đầu giường 15–23 cm bằng khối gỗ hoặc gối nêm giúp hạn chế trào ngược khi ngủ.

Ưu tiên thực phẩm tính kiềm (yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên hạt, táo, lê, chuối). Loại bỏ rượu bia, cà phê, đồ chiên rán, sô-cô-la, bạc hà. Giảm cân từ từ 0,5–1 kg/tuần nếu thừa cân.

Khi thay đổi lối sống và thuốc không hiệu quả, hoặc xuất hiện hẹp thực quản/loét nặng, phẫu thuật chống trào ngược (Nissen fundoplication hoặc lắp vòng nam châm Linx) sẽ được cân nhắc.