Xơ gan là gì: tình trạng gan bị thay thế bởi mô xơ khiến chức năng lọc máu suy giảm

Xơ gan là tình trạng gan bị tổn thương vĩnh viễn, trong đó các tế bào gan khỏe mạnh bị thay thế bằng mô sẹo cứng, khiến cơ quan này mất dần khả năng lọc máu. Bệnh không lây lan qua tiếp xúc thường ngày và không thể đảo ngược hoàn toàn khi đã hình thành sẹo, tuy nhiên tiến triển của bệnh hoàn toàn có thể làm chậm lại nếu phát hiện sớm và điều trị đúng căn nguyên.

Xơ gan là gì: Định nghĩa và cơ chế tiến triển

Đây là giai đoạn nặng nhất của các bệnh lý về gan kéo dài, xảy ra khi quá trình tổn thương liên tục khiến tế bào gan bị phá hủy và thay thế bởi mô liên kết xơ cứng. Phần mô gan còn sót lại sẽ nỗ lực tái tạo, tạo ra các nốt sần khiến hình dạng cơ quan bị biến đổi.

Con đường bệnh lý khởi phát từ phản ứng viêm. Cứ mỗi lần gan cố gắng sửa chữa vết thương, lớp sẹo lại dày thêm. Lớp mô cứng này cản trở dòng máu đi qua, làm trì hoãn việc chuyển hóa chất dinh dưỡng, cân bằng hormone, xử lý thuốc và đào thải độc tố. Y học chia tình trạng này thành hai mức độ dựa trên khả năng vận hành của cơ quan:

Giai đoạn bù trừ là thời điểm gan dù đã hư hại nhưng vẫn đảm bảo các hoạt động thiết yếu. Người bệnh hầu như không biểu hiện triệu chứng rõ ràng, hoặc chỉ cảm thấy uể oải, giảm khẩu phần ăn và giảm cân nhẹ. Nếu không được xử lý, bệnh sẽ chuyển sang mức độ nghiêm trọng hơn.

Giai đoạn mất bù đánh dấu khi gan gần như ngừng hoạt động. Mô xơ lấn át khiến cơ quan không thể thực hiện chức năng, sinh ra các vấn đề phức tạp như tích dịch ổ bụng, xuất huyết đường tiêu hóa, nhiễm trùng huyết và ung thư biểu mô tế bào gan. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm trên toàn cầu ghi nhận hơn 1,3 triệu ca tử vong có liên quan đến xơ gan cùng các bệnh lý gan mạn tính khác.

Các nguyên nhân chính gây xơ gan

Tình trạng này xuất hiện do gan phải chịu đựng phản ứng viêm và tổn thương trong thời gian dài. Các yếu tố rủi ro thường quy về ba nhóm tác nhân chủ đạo, mà những người thường xuyên tiếp xúc hoặc có tiền sử như nghiện chất, mắc đái tháo đường, béo phì, tiêm chích hoặc quan hệ tình dục không bảo vệ sẽ nằm trong nhóm nguy cơ cao.

Thói quen uống rượu bia thường xuyên Việc tiêu thụ cồn lâu ngày gây viêm gan do rượu, từ đó thúc đẩy quá trình hình thành sẹo và làm cứng gan. Mức độ nghiêm trọng tỷ lệ thuận với tổng lượng cồn nạp vào cơ thể theo năm tháng.

Nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu tiêu thụ khoảng 40 đến 60 mililiter rượu mỗi ngày, nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng gấp sáu lần so với người kiêng tuyệt đối. Con số này lên tới 14 lần khi lượng uống đạt 60 đến 80 mililiter.

Khoảng sáu mươi phần trăm người nghiện rượu lâu năm mắc chứng gan nhiễm mỡ, và trong nhóm đó, tỷ lệ tiến triển thành xơ gan dao động từ hai mươi đến ba mươi phần trăm.

Viêm gan siêu vi B và C Khi nhiễm HBV hoặc HCV kéo dài, gan sẽ bị viêm mạn tính, kích thích tăng sinh mô sợi và dẫn đến xơ hóa. Tại Việt Nam, viêm gan virus hiện là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh lý này.

Số liệu ghi nhận mười lăm đến hai mươi phần trăm bệnh nhân viêm gan sẽ chuyển sang giai đoạn xơ gan trong vòng sáu năm, đồng thời mười đến mười lăm phần trăm người bị xơ gan sẽ phát triển thành ung thư gan.

Đáng chú ý, tám mươi đến chín mươi phần trăm ca xơ gan và ung thư gan đều mang trong mình virus viêm gan B.

Gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa Hiện tượng mỡ tích tụ tại gan kèm theo phản ứng viêm và phá hủy tế bào tạo nên tình trạng viêm gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa (MASH). Hội chứng này thường song hành với béo phì, đường huyết cao, rối loạn mỡ máu và huyết áp tăng. Ngay cả khi người bệnh kiêng hoàn toàn rượu bia, MASH vẫn có khả năng làm gan xơ hóa theo thời gian.

Những yếu tố khác Ngoài các nhóm trên, bệnh cũng có thể khởi phát từ rối loạn tự miễn và đường mật (như viêm gan tự miễn, viêm đường mật nguyên phát), bệnh di truyền (thừa sắt, bệnh Wilson, thiếu alpha-1 antitrypsin, xơ nang), việc lạm dụng thuốc dài hạn hoặc quá liều (paracetamol, NSAIDs, các loại thảo dược không rõ nguồn gốc), và tình trạng ứ máu gan mạn tính do suy tim phải hoặc viêm màng ngoài tim co thắt.

Dấu hiệu nhận biết và biến chứng cần cảnh báo

Triệu chứng thường rất kín đáo cho đến khi gan không còn khả năng bù trừ. Quá trình biểu hiện bệnh được chia theo từng giai đoạn tiến triển:

Thời kỳ đầu (còn bù) Dấu hiệu thường rất nhẹ, dễ bị bỏ qua: uể oải kéo dài, giảm cảm giác thèm ăn, đau âm ỉ hạ sườn phải. Mạch máu nhỏ dạng mạng nhện (spider nevi) hoặc lòng bàn tay đỏ bất thường xuất hiện trên da. Vàng da hoặc vàng mắt rất nhẹ, thường chỉ nhận thấy dưới ánh sáng tự nhiên.

Giai đoạn mất bù Khi mô xơ khiến gan suy yếu rõ rệt, triệu chứng bệnh gan trở nên rõ ràng: vàng da, mắt vàng, nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu. Ngứa da kéo dài không liên quan dị ứng, sụt cân không rõ nguyên nhân, cơ teo gầy yếu. Phù bụng (cổ trướng), dễ bầm tím, chảy máu, rối loạn kinh nguyệt ở nữ giới. Thần kinh xuất hiện lú lẫn, giảm trí nhớ, thay đổi tính cách. Tiêu hóa và tuần hoàn gặp biến chứng nặng: đi ngoài ra máu, ói ra máu.

Các tác động gián tiếp làm giảm chất lượng sống bao gồm tích tụ độc tố gây mệt mỏi lơ mơ, suy giảm miễn dịch, vết thương lâu lành, tích tụ dịch ổ bụng, rối loạn nội tiết và kém hấp thu dinh dưỡng.

Những biến chứng đe dọa tính mạng nếu không xử lý kịp thời gồm giãn tĩnh mạch thực quản (nguy cơ chảy máu ồ ạt), viêm phúc mạc tự phát (gây sốc nhiễm trùng nhanh), hội chứng gan thận (suy thận cấp), hội chứng gan phổi (suy hô hấp thiếu oxy toàn thân), suy gan toàn diện (ghép gan là giải pháp cứu sống duy nhất) và ung thư gan (HCC) – biến chứng ác tính thường gặp nhất trên nền xơ gan lâu năm.

Phòng ngừa và hướng xử lý

Phòng ngừa xơ gan hiệu quả nhất là bảo vệ gan an toàn: tránh xa rượu bia và chất kích thích, xây dựng chế độ ăn lành mạnh hạn chế đồ nhiều mỡ, chất tạo màu, bảo quản; duy trì cân nặng hợp lý, rèn luyện thể thao thường xuyên, quản lý căng thẳng. Tiêm phòng vaccine viêm gan virus và khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm. Quan hệ tình dục an toàn và không dùng chung bơm kim tiêm là biện pháp thiết yếu.

Điều trị xơ gan bắt đầu từ việc kiểm soát nguyên nhân. Với viêm gan B, thuốc kháng virus như tenofovir hoặc entecavir làm giảm tiến triển xơ gan. Với viêm gan C, thuốc kháng virus tác động trực tiếp giúp loại bỏ virus ở đa số trường hợp.

Khi nguyên nhân đã được kiểm soát, can thiệp nội soi và chăm sóc biến chứng sẽ phát huy tối đa lợi ích. Trong trường hợp tổn thương gan nghiêm trọng, ghép gan là lựa chọn cuối cùng giúp người bệnh có cơ hội bắt đầu lại.

Chế độ dinh dưỡng hỗ trợ điều trị cần đảm bảo đa dạng đạm, tinh bột, chất béo lành mạnh; giảm muối (<2,5 g/ngày) để hạn chế tích dịch; phân bổ bữa ăn nhỏ nhiều lần; ưu tiên đạm dễ hấp thu từ thực vật, cá, trứng, thịt trắng; hạn chế chất béo bão hòa, thức ăn chiên rán, chế biến sẵn; uống đủ nước nếu không có phù nặng.