Metaverse là gì: nền tảng ảo kết nối thế giới thực và số

Metaverse là một không gian kỹ thuật số 3 chiều bền vững, tích hợp thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và blockchain. Nơi đây, người dùng không chỉ xem nội dung mà còn đắm chìm vào môi trường số để làm việc, giao lưu và kinh doanh như thế giới thực.

Metaverse là gì: định nghĩa, nguồn gốc và bản chất

Thuật ngữ này xuất hiện lần đầu trong tiểu thuyết khoa học viễn tưởng "Snow Crash" của Neal Stephenson năm 1992, mô tả một không gian ảo song song với thế giới thực nơi con người tương tác qua avatar và viết lại chuẩn mực xã hội.

Đến giữa năm 2021, Mark Zuckerberg quyết định đổi tên công ty Facebook thành Meta, đánh dấu bước chuyển từ khái niệm viễn tưởng sang cam kết phát triển hệ sinh thái. Ông từng chia sẻ tương lai con người sẽ dịch chuyển tức thời dưới dạng ảnh 3D để có mặt tại văn phòng hoặc hòa nhạc mà không cần di chuyển.

Theo định nghĩa phổ biến, Metaverse là sự cải tiến của internet: một môi trường ảo 3 chiều liên tục, tích hợp không gian vật lý, kinh tế và xã hội. Khác với trang web truyền thống, Metaverse vận hành ổn định nhờ AI và blockchain, cho phép người dùng tham gia hoặc rời đi bất cứ lúc nào với độ chân thực cao về hình ảnh và âm thanh. Công nghệ blockchain, xác thực số và mã hóa giúp tăng cường bảo mật thông tin và tài sản ảo, biến nó thành một hệ sinh thái số mở chứ không phải nền tảng ảo đơn thuần.

Metaverse khác VR và AR thế nào

Nhiều người nhầm lẫn Metaverse với VR hay AR. Matthew Ball, chuyên gia phân tích, so sánh việc gọi VR là Metaverse giống như nói internet di động là một ứng dụng. VR là môi trường 3D mô phỏng hoàn toàn, đòi hỏi tai nghe để đắm chìm vào thế giới ảo do máy tính thiết lập.

AR thì khác, nó bổ sung lớp kỹ thuật số lên thế giới thực, giúp bạn vẫn nhìn thấy môi trường thật nhưng có thêm đối tượng ảo. VR và AR không phải là Metaverse, mà chỉ là giao diện quan trọng giúp người dùng truy cập vào không gian này.

Metaverse là khái niệm bao trùm. VR, AR, máy tính hay điện thoại đều là cổng vào. Hiện tại, chúng ta đang sống trong "Multiverse" (đa vũ trụ) – các nền tảng như Facebook, Roblox, Minecraft, Fortnite, Discord hoạt động độc lập.

Metaverse đích thực sẽ kết nối tất cả các "vũ trụ" này lại thành một thể thống nhất, liên tục và mở. Các thuật ngữ liên quan như Assisted Reality (thực tế hỗ trợ), Mixed Reality (thực tế hỗn hợp) và Meatspace (thế giới vật chất thực tế) đều là mảnh ghép bổ trợ, không thay thế cho Metaverse.

Công nghệ nào vận hành Metaverse

Metaverse vận hành nhờ sự kết hợp của nhiều công nghệ nền tảng, thường được chia thành 4 lớp: mạng internet, hạ tầng phần cứng, nội dung ứng dụng và không gian trải nghiệm đích thực. IoT kết nối thiết bị vật lý với không gian số, đồng bộ dữ liệu thời gian thực và phản ánh biến đổi vật lý vào môi trường ảo. Blockchain cung cấp nền tảng lưu trữ phi tập trung, minh bạch, trong khi tiền mã hóa và NFT đóng vai trò thanh toán, cho phép người dùng sở hữu và giao dịch tài sản ảo.

AI giúp cá nhân hóa trải nghiệm, tạo NPC thông minh và avatar chân thực. 5G và Big Data xử lý lượng dữ liệu khổng lồ với độ trễ thấp, đảm bảo không gian vận hành mượt mà.

Web 3.0, kết hợp tự nhiên từ các công cụ thế hệ cũ cùng AI và Blockchain, đảm bảo an ninh không gian mạng tốt hơn và truyền tải thông tin nhanh hơn. Các tiêu chuẩn mở và định dạng đồ họa 3D đang được phát triển để đảm bảo không gian này hoạt động xuyên suốt, tương thích đa nền tảng và an toàn.

Trải nghiệm người dùng trong Metaverse ra sao

Người dùng tương tác với Metaverse qua avatar – hình đại diện kỹ thuật số phản ánh bản sắc cá nhân. Trải nghiệm này dựa trên ba đặc tính cốt lõi: tính liên tục (không gian vẫn tồn tại và cập nhật ngay cả khi bạn tắt máy), tính mở (cho phép sáng tạo nội dung, xây dựng thế giới riêng không bị giới hạn) và độ chân thực (tạo cảm giác hiện diện thực sự khi họp hành, chơi game hay gặp gỡ bạn bè).

Kinh tế trong Metaverse song song với thực tế, cho phép tích lũy tài sản, mua bán vật phẩm. Mô hình Play-to-Earn (chơi để kiếm tiền) như Axie Infinity đã chứng minh khả năng sở hữu và trao đổi tài sản ảo thông qua blockchain.

Người dùng có thể làm việc trong văn phòng ảo, học tập trong lớp 3D, tham quan bảo tàng từ xa, mua sắm trong showroom ảo hay tham dự hòa nhạc. Sự cộng tác không chỉ giới hạn trong môi trường kinh doanh mà còn mở rộng sang dự án lớp học, tụ họp cộng đồng.

Metaverse ứng dụng thực tế ở đâu

Metaverse hứa hẹn thay đổi căn bản nhiều lĩnh vực. Trong giáo dục, nó tạo môi trường học tập tương tác, cho phép học sinh "đến thăm" Ai Cập hay bảo tàng ngay trong lớp, sinh viên y khoa thực hành trên mô hình giải phẫu ảo, và giáo viên giảng dạy hàng trăm học sinh cùng lúc từ xa. Ngành y tế ứng dụng AR/VR trong phẫu thuật, giúp bác sĩ hiển thị hình ảnh 3D, truy cập dữ liệu bệnh nhân và cộng tác với chuyên gia toàn cầu.

Bất động sản sử dụng tour tham quan nhà ảo, trong khi bán lẻ tạo showroom 3D giúp khách hàng trải nghiệm sản phẩm mà không cần ra cửa hàng. Thị trường Metaverse toàn cầu dự kiến tăng trưởng mạnh mẽ, với vốn đầu tư mạo hiểm tăng vọt trong những năm gần đây, hướng tới quy mô sử dụng có thể đạt 5 nghìn tỷ USD vào 2030. Các thương hiệu lớn đang tích cực đầu tư để tăng cường khả năng hiển thị, tiếp cận đúng đối tượng mục tiêu và cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng.

Ai đang xây dựng Metaverse

Cuộc đua xây dựng Metaverse thu hút hàng loạt gã khổng lồ công nghệ. Danh sách dẫn đầu bao gồm Nvidia, Microsoft, Roblox, Meta, Unity, Snap, Autodesk, Amazon, Tencent và Sea Ltd. Apple, Intel, Qualcomm, Alphabet, Coinbase, Electronic Arts, Samsung, Adobe, Alibaba, Disney, PayPal và Square cũng đang tích cực tham gia. Microsoft mua lại AltspaceVR năm 2017 và tích hợp tính năng Metaverse vào Teams, trong khi các nền tảng khác đang phát triển hạ tầng riêng.

Về phía người dùng, các dự án tiêu biểu như Axie Infinity (Play-to-Earn trên Ethereum), Decentraland (thế giới ảo 3D cho phép mua bán đất, tổ chức sự kiện), Second Life (2003 – phiên bản tiền thân), Fortnite, Minecraft và Roblox đã là những minh chứng rõ nét. Tại Việt Nam, Axie Infinity từng đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có lượng người dùng lớn nhất.

Nhiều doanh nghiệp cũng ứng dụng nền tảng Meta để quảng cáo. Các dự án mang hơi hướng Metaverse tại Việt Nam chủ yếu đang nằm trong mảng trò chơi trực tuyến và một phần của quảng cáo – tiếp thị dựa trên nền tảng được cung cấp bởi Meta.

Rào cản và hạn chế của Metaverse

Dù tiềm năng lớn, Metaverse đối mặt nhiều rào cản kỹ thuật và xã hội. Về phần cứng, kính VR còn cồng kềnh, gây chóng mặt. Chi phí đầu tư cao, từng có thời điểm kính HTC Vive Pro 2 lên tới 779 đô la, và năm 2016, NVIDIA ước tính 99% máy tính không đủ sức xử lý yêu cầu VR. Hạ tầng chưa đủ tốt để hiện thực hóa Metaverse hoàn toàn, thiếu tiêu chuẩn quản trị và mô hình kinh doanh rõ ràng cũng là thách thức lớn.

Bảo mật là nỗi lo khi thiết bị đeo thu thập dữ liệu sinh trắc học, tăng nguy cơ rò rỉ thông tin. Meta đang phát triển quảng cáo nhắm mục tiêu, gây tranh cãi về quyền riêng tư. Nghiện Metaverse cũng là vấn đề nghiêm trọng: rối loạn nghiện internet, trầm cảm, lo âu và béo phì có thể xảy ra.

Chuyên gia cảnh báo Metaverse có thể bị thổi phồng, chỉ là cách các công ty đưa VR/AR vào đời sống. Tội phạm ảo, lạm dụng tình dục, quấy rối và hiệu ứng "buồng vang thông tin" có thể phóng đại tác động xã hội. Sự xa lạ nhân cách và số hóa trải nghiệm con người được chứng minh là sẽ dẫn đến sự xa lánh, ghẻ lạnh hơn trong các mối quan hệ giữa người với người.