Cần sa là gì? chất gây nghiện từ cây gai dầu gây tác động lên thần kinh

Cần sa là một loại chất gây nghiện thực vật, được chế biến từ lá và hoa khô của cây gai dầu (Cannabis sativa). Chất này chứa hơn 480 hợp chất hóa học, trong đó THC và CBD là hai hoạt chất chính quyết định tác động thần kinh và giá trị y tế. Tại Việt Nam, cần sa nằm trong danh mục chất ma túy tuyệt đối cấm.

Định nghĩa cần sa và nguồn gốc từ cây gai dầu

Cần sa là ma túy thực vật, khai thác từ các bộ phận của cây Cannabis sativa, có nguồn gốc từ Trung Á và Ấn Độ. Trong cộng đồng, nó thường được gọi bằng các tên lóng như bồ đà, tài mà, gai đầu, bin, cỏ hoặc herb. Thuật ngữ Marijuana thực chất bắt nguồn từ Mexico, ban đầu dùng để chỉ hỗn hợp thảo dược được du nhập sang Mỹ, sau này mới được gán chung cho cần sa.

Cây gai dầu từng có vai trò quan trọng trong lịch sử công nghiệp. Thế kỷ 17, 13 tiểu bang thuộc địa Mỹ từng khuyến khích trồng loại cây này để sản xuất vải, đóng tàu và làm buồm. Sau đó, nó bị hạn chế do lo ngại tác dụng gây nghiện và ảnh hưởng đến ngành công nghiệp giấy. Ngày nay, Cannabis sativa được trồng rộng rãi để chiết xuất các hợp chất phục vụ nghiên cứu và y tế.

Phân loại các dạng cần sa và đường hấp thụ

Cần sa tồn tại dưới nhiều dạng chế biến khác nhau, được hấp thụ chủ yếu qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa. Sự khác biệt lớn nhất nằm ở nồng độ hoạt chất và phương thức sử dụng:

• Marijuana: Chế từ lá và hoa khô, chứa nồng độ THC thấp nhất. Thường được cuộn lại hút như thuốc lá.
• Hashish (Hash): Sản phẩm từ nhựa cần sa được thu thập, phơi khô và ép thành cục rắn. Có màu nâu đậm hoặc đen, nồng độ hoạt chất cao hơn Marijuana. Người dùng thường trộn với thuốc lá hoặc đưa vào thức ăn.
• Dầu Hashish: Dạng dầu đặc cô đặc từ Hash, có cường độ tác động mạnh nhất. Thường được nhỏ lên đầu điếu thuốc hoặc giấy cuốn trước khi hút.

Ngoài ra, cần sa còn được sử dụng dưới dạng hít (vape) hoặc pha trộn vào đồ uống, thức ăn. Việc kết hợp cần sa với các chất kích thích khác làm tăng đột biến độc tính, gây rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.

Thành phần hóa học chính và cơ chế tác động lên thần kinh

Hệ endocannabinoid trong cơ thể là đích tác động chính của các hợp chất trong cần sa. Hai hoạt chất nổi bật nhất là:

• Delta-9-tetrahydrocannabinol (THC): Hợp chất gây kích thích thần kinh và nghiện. THC bám vào thụ thể cannabinoid trong não, kích hoạt giải phóng dopamine, tạo cảm giác hưng phấn, lâng lâng và tăng ham muốn. Chất này hấp thu nhanh nhưng cần đến 1 tháng để đào thải hoàn toàn khỏi cơ thể.
• Cannabidiol (CBD): Hoạt chất không gây kích thích thần kinh và không gây nghiện. Tập trung nhiều ở cành và lá, CBD có đặc tính chống viêm, chống co giật và giảm lo âu. FDA đã phê duyệt thuốc Epidiolex chứa CBD để điều trị động kinh.

Ngoài ra còn có Cannabigerol (CBG) và Cannabichromene (CBC), hỗ trợ giảm đau và chống viêm. Các hợp chất này cùng điều tiết tâm trạng, giấc ngủ và cảm giác thèm ăn.

Tác động của cần sa lên hệ hô hấp, tim mạch và tiêu hóa

Sử dụng cần sa gây tổn thương đa hệ thống, đặc biệt rõ rệt khi đốt hút. Đường hô hấp chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất: khói cần sa kích thích phổi, làm tăng nguy cơ viêm phế quản, nhiễm trùng và gây ho khạc đờm mãn tính.

Tim mạch bị tác động bởi THC làm tăng nhịp tim và gây áp lực lên hệ tuần hoàn, làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp và đau tim. Hệ tiêu hóa phản ứng với buồn nôn, nôn mửa. Một số trường hợp lạm dụng nặng phát triển hội chứng Hyperemesis Cannabinoid, gây mất nước và suy kiệt.

Cần sa cũng ảnh hưởng đến sinh sản: làm suy giảm chất lượng tinh trùng ở nam giới và gây rối loạn kinh nguyệt ở nữ giới. Phụ nữ mang thai sử dụng cần sa có nguy cơ truyền THC qua nhau thai, khiến trẻ sinh ra nhẹ cân, suy giảm trí nhớ và rối loạn giấc ngủ.

Ảnh hưởng của cần sa lên nhận thức, tâm lý và nguy cơ nghiện

Cần sa làm biến đổi nhận thức tức thì: thay đổi cảm nhận thời gian, suy giảm khả năng tập trung, vận động và giải quyết vấn đề. Liều cao hoặc người mới dùng dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn, hoang tưởng, ảo giác và mất phối hợp vận động.

Về lâu dài, lạm dụng cần sa làm trầm trọng hóa các vấn đề sức khỏe tâm thần, đặc biệt là lo âu, trầm cảm và ý nghĩ tự tử ở thanh thiếu niên. Mặc dù mức độ lệ thuộc vật lý thấp hơn ma túy tổng hợp, cần sa vẫn gây phụ thuộc tâm lý mạnh. Xu hướng tìm kiếm chất liên tục dễ dẫn đến nghiện ngập sâu và thường là cửa ngõ mở đường sang các chất gây nghiện khác.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Tại Việt Nam, cần sa bị cấm tuyệt đối trên tất cả các khía cạnh: trồng trọt, sản xuất, tàng trữ, mua bán và sử dụng. Hành vi vi phạm bị xử lý nghiêm theo Luật Phòng, chống ma túy 2021, Nghị định 57/2022/NĐ-CP và Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017). Người vi phạm đối mặt với chế tài xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy thuộc vào số lượng tang vật và tính chất vụ việc, kèm theo tịch thu toàn bộ phương tiện và chất liên quan.